Nhớ ông Vù Mý Kẻ và phiên tòa xét xử vụ bạo loạn Đồng Văn

Dù không phải là cán bộ ngành Tòa án nhưng ông Vù Mý Kẻ ở cao nguyên đá Đồng Văn lại là vị chủ tọa phiên tòa xét xử 20 tên phỉ, với nhiều án tử hình mà bị cáo đều tâm phục khẩu phục. Vị chủ tọa phiên tòa ấy vừa khép lại cuộc đời nhiều sự kiện đặc biệt của mình ở tuổi 95.

Ông Vù Mý Kẻ là một người Mông có số phận đặc biệt, từ người chăn ngựa cho vua Mèo Vương Chính Đức ông trở thành Phó Chủ tịch Ủy ban Kháng chiến Hành chính huyện Đồng Văn, Chủ tịch huyện Đồng Văn, Phó Chủ tịch tỉnh Hà Giang rồi Phó Chủ tịch tỉnh Hà Tuyên, Chủ tịch MTTQ tỉnh Hà Tuyên (Hà Giang và Tuyên Quang). Ông là đại biểu Quốc hội 6 khóa liên tục, từ khóa II đến khóa VII.

Nhiều báo đưa tin ông sinh năm 1929, nhưng trên Cổng thông tin của Quốc hội và mới nhất là cáo phó của gia đình cho hay, ông sinh năm 1930.

Bạo loạn Đồng Văn

Trong cuộc đời công tác phong phú của mình, ấn tượng ông Vù Mý Kẻ không thể nào quên là năm 1963[1], khi đang giữ cương vị Phó Chủ tịch huyện Đồng Văn, tỉnh Hà Giang, ông được phân ngồi ghế “Chánh án”, tức là chủ tọa phiên tòa để xét xử gần 20 bị cáo là những tên phỉ cộm cán đã từng gây ra vụ bạo loạn năm 1959.

Năm 1959, người dân đi bầu cử HĐND và UBND xã theo tinh thần cải cách dân chủ. Các xã thành lập hợp tác xã, vận động bà con trồng cây lương thực, giảm trồng cây thuốc phiện, đồng thời tiến hành thu hồi vũ khí, chấn chỉnh lại đội ngũ dân quân, du kích. Một bộ phận không nhỏ những người thuộc tầng lớp trên trong chế độ cũ bị mất quyền lợi, đã cấu kết với phản động ngoài nước âm mưu nổi loạn, tách Đồng Văn ra khỏi sự quản lý của Nhà nước.

 

Ông Vù Mý Kẻ - Ảnh: BCL

Những tên đầu sỏ như Vàng Chúng Dình, Vàng Chỉn Cáo, Lý Nhè Lùng... lôi kéo hàng nghìn người Mông, Dao, Lô Lô ở Đồng Văn, trong đó không ít người là ủy viên ủy ban xã, công an, xã đội nổi lên chống phá. Súng kíp, hỏa mai, giáp 5, giáp 3 cất giấu trong hốc đá, nương ngô được lôi lên, lực lượng của các toán phỉ được lập thành trung đội, đại đội chiếm giữ các điểm cao, chấn giữ các ngả đường dẫn lên cao nguyên đá[2].

Ngày 30/11/1959, một toán quân phỉ gồm 40 tên do Vàng Chỉn Cáo chỉ huy đã khóa chặt cổng trời Cán Tỷ, Quản Bạ, cắt đứt giao thông và liên lạc từ Hà Giang lên Đồng Văn. Cùng với đó là các hoạt động cướp bóc, đốt phá và lùng giết cán bộ. Từ ngày 12 đến ngày 28/12/1959, Vàng Chúng Dình lại tiếp tục dẫn 200 quân đánh phá huyện Đồng Văn, Yên Minh, Bạch Đích, Phó Bảng...  phá hoại trụ sở ủy ban, bắt giết cán bộ, sát hại dân lành rồi cướp cửa hàng mậu dịch, lấy muối, vải, xà phòng, hàng hóa chia nhau.

Ngày 12/12/1959, khi cướp phá xã Lũng Phìn, chúng đã giết hại dã man hai cán bộ thương nghiệp, bắn chết hai người dân. Bảo tàng tỉnh Hà Giang giờ đây vẫn còn lưu giữ lọ mỡ người, là bằng chứng rõ nhất về sự tàn bạo của phỉ, chúng giết cán bộ và rán lấy mỡ để thị uy và răn đe người dân.

Chỉ trong vòng 4 năm, đám phỉ này đã làm đồng bào nhiều nơi điêu đứng, Đồng Văn dường như nằm ngoài vùng quản lý và được mệnh danh là “vương quốc của giặc phỉ”. 

 

Ông Nguyễn Văn Sơn, Chủ tịch UBND tỉnh, dâng hương viếng ông Vừ Mí Kẻ sáng 8/7/2024

Để lập lại trật tự, ngày 28/12/1959, Bộ Chính trị chỉ thị cho Bộ Quốc phòng, Bộ Công an, Khu ủy Việt Bắc và tỉnh Hà Giang phải nhanh chóng có biện pháp dập tắt vụ bạo loạn trên cơ sở nhận định tình hình nghiêm trọng và chiều hướng phát triển. Trung ương và tỉnh Hà Giang phải cử lực lượng Công an vũ trang kết hợp với dân quân tự vệ địa phương để tiễu phỉ. Sau hơn một năm chiến đấu cam go, ngày 31/1/1960 (tức mồng 1 Tết Canh Tý) bọn phỉ bị tiêu diệt gần hết. 400 tay súng dưới trướng của Vàng Chúng Dình đã bị đập tan. Đến năm 1962, tàn dư bọn phỉ mới được dẹp sạch. Để hoàn thành nhiệm vụ này, Ty công an Hà Giang, Công an Khu Lao – Hà – Yên và sau là Công an Khu tự trị Việt Bắc đã liên tục chiến đấu suốt 16 năm, từ 1947[3].

Phiên tòa đặc biệt

Tòa án nhân dân tỉnh Hà Giang mở phiên tòa xét xử các bị cáo trong cuộc bạo loạn ở Đồng Văn. Được giao nhiệm vụ “Chánh án”- chủ tọa phiên tòa, ông Vù Mý Kẻ rất phân vân vì dường như quá sức với ông. Sang trao đổi với Thường trực Tỉnh ủy thì được lãnh đạo Tỉnh ủy động viên: “Ở đây bây giờ chỉ có mỗi anh là người trẻ và uy tín nhất. Anh nói gì dân nghe đấy, nên anh cố gắng đảm nhận trọng trách này”. Thấy các lãnh đạo nói vậy, nghĩa là tập thể lãnh đạo tin tưởng, giao trọng trách cho mình thì phải cố thôi, ông tự nhủ.

Để chuẩn bị cho phiên tòa đặc biệt này,  ông phải đi mượn những cuốn sách luật về đọc. Khi đó chỉ có các Sắc lệnh, Sắc luật, Nghị định, Nghị quyết, Pháp lệnh… chưa có các bộ luật, đạo luật đầy đủ như ngày nay… Ông đọc kỹ và suy nghĩ, nhiều đêm thao thức, suy ngẫm, chuẩn bị cho nhiệm vụ mới mẻ mà ông phải gánh vác.

 

Các bị cáo tại phiên tòa xét xử phỉ nổi loạn tại Đồng Văn năm 1959 – Tư liệu Bảo tàng Hà Giang

Do bối cảnh lịch sử, công tác điều tra chưa đầy đủ nên tuy ngồi ghế “Chánh án”, ông phải kiêm cả việc… điều tra, xác minh chứng cứ, luận tội và kết tội. Khi đó, ông tranh thủ ý kiến nhân dân, những người tham dự phiên tòa, để làm rõ hành vi từng đối tượng. Đặc biệt là khi lượng hình, ông đều hỏi nhân dân. Ông lấy ý kiến nhân dân bằng biểu quyết trực tiếp ngay tại phiên tòa. Vì cách xét xử như thế nên được nhân dân đồng tình, tội danh và mức hình phạt được tuyên không có bị cáo hay người dự phiên tòa nào phản đối. Có nhiều bị cáo bị tuyên phạt tử hình, không những họ không xin kháng cáo mà có bị cáo còn phát biểu bày tỏ thái độ tâm phục, khẩu phục, tự thấy mình đáng chết để đền tội cho nhà nước, đền tội cho nhân dân khi nghe lời kẻ xấu và gây đổ máu cho đồng bào.

Vàng Chúng Dình và hai bị cáo khác bị tuyên mức án tử hình; 11 người bị tuyên từ 20 năm tù đến chung thân; 36 bị cáo bị phạt tù dưới 20 năm và 3 người bị trục xuất về Trung Quốc. Gần 1.000 người đi theo bọn phỉ được kiểm điểm, bắt viết cam kết và cho về nhà.

Thời gian lùi xa 50-60 năm trôi qua, trao đổi với báo chí nhiều lần, ông Vù Mý Kẻ đã chia sẻ: Được phân ngồi ghế Chánh án, xét xử vụ án với nhiều bị cáo phải nhận mức án tử hình, tù chung thân, tù hàng chục năm… nhưng sau đó ông không nhận thấy có trường hợp nào kêu oan hay oán trách, ông cũng không thấy sự ghét bỏ  của ai. Nhiều gia đình, dòng họ có thân nhân bị ông Kẻ kết án ở mức cao, gặp lại ông vẫn quý mến, thậm chí coi như ông là người trong nhà. Nếu nhắc lại chuyện cũ, nhiều người còn bảo, bác Kẻ tuyên án như vậy là có lý, có tình với đồng bào Mông mình rồi. Bác bắt họ đền tội, chả ai ghét bác cả mà trái lại càng quý bác hơn[4].

Ông suy ngẫm và nhận ra rằng, dù thực hiện một nhiệm vụ khó khăn, đòi hỏi chuyên môn rất cao nhưng ông đã làm được, không gây oan sai, oán hận là nhờ sự đồng thuận của nhân dân. Và ông đã phát huy được sức mạnh của nhân dân ngay tại phiên tòa, ông là "Chánh án" phiên tòa của nhân dân. Nhân dân đã cùng ông cùng luận tội và cùng tuyên án giữa thanh thiên, bạch nhật, công bằng, khách quan nên bị cáo, thân nhân bị cáo mới quý trọng ông, không oán trách ông như thế.

 

Ông Chủ tịch huyện Đồng Văn Vừ Mý Kẻ còn được giao nhiệm vụ Tổng chỉ huy công trường mở con đường Hạnh phúc nối từ thị xã Hà Giang lên Đồng Văn. Vừa khởi công làm đường, nạn phỉ nổi lên phá hoại công trình, nên ông vừa chỉ huy quân dân Đồng Văn chống phỉ, vừa đẩy mạnh thi công mở đường. Tháng 6/1965 lễ khánh thành con đường “hạnh phúc” được tổ chức trọng thể tại huyện lị Đồng Văn, nhân dân vô cùng phấn khởi. Bằng công sức của công nhân, dân công 18 dân tộc của 8 tỉnh: Cao Bằng, Lạng Sơn, Bắc Kạn, Thái Nguyên, Hà Giang, Tuyên Quang, Hải Hưng, Nam Định với hai triệu ngày công sáng tạo ra 164 km đường ô tô, trong đó có cổng trời Mã Phi Lèng là 1 kỳ tích của Hà Giang 5. 

 

 

BẢO THƯ (tổng hợp)

[1] Nhiều tài liệu ghi năm diễn ra phiên tòa là 1961. Có tài liệu ghi "Tháng 6/1961, Tòa án nhân dân tỉnh Hà Giang mở 4 phiên tòa lưu động, đưa ra xét xử 43 tên đầu sỏ nguy hiểm" nên có thể hiểu là có nhiều phiên tòa xử các bị cáo trong vụ bạo loạn. Ông Vừ Mý Kẻ chủ tọa phiên tòa cuối cùng, sau khi bắt được Vàng Chúng Dình.

[2] https://nhandan.vn/tieu-phi-o-dong-van-chuyen-xua-ke-lai-post239131.html

[3] https://danviet.vn/chuyen-cong-an-tieu-phi-o-dong-van-ky-cuoi-trinh-sat-cong-an-vao-hang-cop-bat-thu-linh-phi-2022082007475754.htm

[4] https://congly.vn/chuyen-nguoi-chan-ngua-ngoi-ghe-chanh-an-cua-hon-50-nam-ve-truoc-149633.html

[5] https://nongnghiep.vn/vu-mi-ke--huyen-thoai-cao-nguyen-da-d282315.html

Con đường Hạnh phúc Hà Giang - Ảnh: BLĐ