LÁ CHẮN TRƯỚC CÁC XUẤT BẢN PHẨM MANG “ĐỘC TỐ”

Bài 1: Bức tranh xuất bản với những mảng màu bị xuyên tạc
Vụ án “Chuyện với Thanh - Lời kể mới về ánh sáng” của tác giả Nguyễn Thành Nam là đỉnh cao của bê bối trong lĩnh vực xuất bản. Ở mức độ nghiêm trọng thấp hơn thì không ít xuất bản phẩm sai sót, thậm chí nhảm nhí, độc hại đã được đưa ra thị trường.

Vụ án “Chuyện với Thanh - Lời kể mới về ánh sáng”

Trong thời gian vừa qua, cơ quan chức năng khởi tố vụ án hình sự, khởi tố tác giả và những người liên quan đến cuốn sách “Chuyện với Thanh - Lời kể mới về ánh sáng” là sự kiện đặc biệt, đáng buồn của ngành xuất bản Việt Nam.

Cuốn sách ra mắt vào cuối tháng 4/2026 được giới thiệu như là nỗ lực đưa tư tưởng Hồ Chí Minh và lịch sử dân tộc đến gần hơn với người trẻ thông qua hình thức đối thoại giữa một người thầy và một sinh viên Gen Z. Theo tác giả Nguyễn Thành Nam, mục tiêu của cuốn sách là “dịch” lịch sử, tư tưởng và cách mạng sang ngôn ngữ của thế hệ trẻ, giúp lịch sử trở nên gần gũi và dễ tiếp cận hơn.

Tuy nhiên, ngay sau khi ra mắt, cuốn sách “Chuyện với Thanh - Lời kể mới về ánh sáng” cùng các video clip lan truyền trên internet của Nguyễn Thành Nam giới thiệu về tác phẩm này đã gây phản ứng mạnh mẽ trên mạng xã hội. Thông qua các hình thức như “đối thoại”, “phản biện”, “giải mật lịch sử” hay “giáo dục bằng con đường khác”, các nội dung này bị cho là gieo rắc sự hoài nghi về lịch sử cách mạng, về Chủ tịch Hồ Chí Minh và nền tảng tư tưởng của Đảng.

Cuốn sách "Chuyện với Thanh - Lời kể mới về ánh sáng" bị thu hồi và tiêu hủy. ẢNH: Cục Báo chí

Như vậy, vấn đề không chỉ nằm ở một vài lỗi về số liệu hoặc kỹ thuật biên tập. Khi những thông tin thiếu chính xác được sử dụng để xây dựng nhận định về các nhân vật, sự kiện lịch sử quan trọng, chúng có thể làm thay đổi cách người đọc nhận thức về bản chất, vai trò và ý nghĩa của những nhân vật, sự kiện đó. Người đọc không phải lúc nào cũng có đủ điều kiện để kiểm chứng từng dữ kiện lịch sử được tác giả đưa ra. Vì vậy, một thông tin sai lệch nếu được trình bày dưới hình thức sách xuất bản chính thức có thể tạo ra nhận thức sai lầm cho không ít người đọc, nhất là bạn đọc trẻ.

Bình luận về vấn đề này, bà Nguyễn Thị Sửu, Đại biểu Quốc hội khóa XVI, Phó Trưởng Đoàn Đại biểu Quốc hội chuyên trách Thành phố Huế, trả lời phỏng vấn của chúng tôi cho rằng: Vụ án đang trong quá trình điều tra, chúng ta phải tuyệt đối tôn trọng nguyên tắc thượng tôn pháp luật và kết quả tố tụng của các cơ quan có thẩm quyền. Nhưng dưới góc độ văn hóa và quản lý nhà nước, điều đáng suy ngẫm không chỉ nằm ở người viết mà vụ việc đặt ra ba “lằn ranh đỏ”.

Thứ nhất là lằn ranh giữa sáng tạo và xuyên tạc sự thật. Một xã hội phát triển phải tôn trọng tự do sáng tạo. Văn học, nghệ thuật, nghiên cứu lịch sử đều cần những cách tiếp cận mới, góc nhìn mới để có những nhận định mới, kiến thức mới. Chúng ta không thể đồng nhất việc đặt câu hỏi, nghiên cứu khác biệt hay phản biện học thuật với sai phạm.

Nhưng sáng tạo không có nghĩa là được quyền bịa đặt sự kiện lịch sử rồi trình bày như sự thật; phản biện không đồng nghĩa với xuyên tạc; hư cấu văn học không đồng nghĩa với giả mạo lịch sử; và tranh luận học thuật cũng không đồng nghĩa với việc cố ý bóp méo nhân vật, sự kiện, thành quả của dân tộc để tạo ra một nhận thức sai lệch.

Bà Nguyễn Thị Sửu, Đại biểu Quốc hội khóa XVI, Phó Trưởng Đoàn Đại biểu Quốc hội chuyên trách Thành phố Huế. Ảnh: Nhân vật cung cấp

Thứ hai là lằn ranh giữa sai sót chuyên môn và sự vô trách nhiệm có hệ thống. Một cuốn sách có thể có lỗi chính tả, lỗi kỹ thuật hoặc một vài sai sót nhỏ. Đó là những lỗi nghề nghiệp cần sửa. Nhưng khi sai lệch liên quan đến những nhân vật lịch sử đặc biệt quan trọng, rồi lại được biên tập, xuất bản, phát hành và quảng bá mà không được phát hiện, vấn đề không còn đơn giản là “biên tập viên sơ suất”.

Thứ ba là lằn ranh giữa trách nhiệm văn hóa và trách nhiệm kinh doanh. Một cuốn sách có thể là sản phẩm hàng hóa, nhưng nhà xuất bản không phải là một cơ sở kinh doanh hàng hóa thông thường. Một cuốn sách được xuất bản là đưa vào xã hội một lượng thông tin, một hệ giá trị. Vì vậy, lợi nhuận không thể là tiêu chuẩn cao nhất. Tôi thường nghĩ rất đơn giản thế này: “Một sản phẩm tiêu dùng lỗi có thể làm hỏng một món hàng. Một cuốn sách lịch sử sai có thể làm hỏng một phần nhận thức”- Đại biểu Nguyễn Thị Sửu nói.

Bát nháo thị trường sách

Nếu như sai phạm của “Chuyện với Thanh - Lời kể mới về ánh sáng” nằm ở góc độ tư tưởng, chính trị thì nhìn rộng ra thị trường sách thời gian qua, độc giả còn không khỏi kinh ngạc khi hàng loạt cuốn sách khác từng bị xử lý và thu hồi vì chất lượng thấp, kiến thức ngô nghê, thậm chí nhảm nhí, độc hại.

Ví dụ như cuốn “Từ điển tiếng Việt dành cho học sinh” của tác giả Vũ Chất, giải nghĩa sai lệch, nhảm nhí, ngô nghê, báo chí gọi là “thảm họa” như: Từ “Bồ bịch” được giải nghĩa là “Bạn bè thân thích”; từ “Bói toán” là “Xem bói theo phương pháp toán học”;  “Dậy thì” là: “Người con gái đến tuổi mới lớn, có thể lấy chồng được”; “Mồ côi” là “Con không cha mẹ gọi là mồ côi, hoặc cha hoặc mẹ không có cũng gọi là mồ côi”; “Lạc quan” là “Cố tìm ra cái hay, cái tốt trong cái rủi ro của mình”;  “Quản giáo” là  “Người coi một giáo đường hay tu viện”; “Tù trưởng” là “Người đứng đầu trông coi tội nhân”; “Bia” là “Tấm đá có tên người chết dựng trước mả”...

Do đó, cuốn sách đã bị thu hồi và tiêu hủy. Tuy nhiên, điều đáng chú ý là cuốn sách tệ hại này lọt qua nhiều nhà xuất bản, sau đó lại tiếp tục được nhân bản lậu. Khởi đầu là Nhà xuất bản Trẻ năm 2001, sách được lưu trữ tại Thư viện Quốc gia. Trước đó, cuốn sách mạo danh Nhà xuất bản Thanh Niên xuất bản dưới tên gọi “Từ điển Tiếng Việt dùng cho học sinh”. Giai đoạn sau là Nhà xuất bản Hồng Đức và Nhà xuất bản Văn hóa - Thông tin. Các bản in này được xác định là sai phạm nghiêm trọng trong liên kết tư nhân. Nhà xuất bản Hồng Đức sau đó đã phải tự đứng ra thu hồi và tiêu hủy toàn bộ bản thảo cũng như các bản sách lưu hành vào tháng 10/2014. Ấn bản của tác giả Vũ Chất cũng từng bị phát hiện đề tên Nhà xuất bản Từ điển Bách khoa. Điều bi hài là dù cuốn sách tệ hại này đã bị cấm và xóa sổ vĩnh viễn khỏi thị trường nhưng cho đến nay, danh tính thật sự của tác giả “Vũ Chất” vẫn là một ẩn số.

Hay như cuốn sách “Hỏi đáp nhanh trí” của tác giả Đức Trí cũng có nhiều hình ảnh minh họa và thông tin hỏi đáp có những nội dung được cho là phản cảm, quái dị, bạo lực ảnh hưởng không tốt đến suy nghĩ, tâm lý của trẻ em. Ví dụ như: Anh A bị chặt đầu lúc 40 tuổi, vậy con cái anh A bị làm sao? (có hình ảnh minh họa kèm theo). Đáp án: Bị mồ côi. Hoặc tại trang 37 đưa hình ảnh người đang vung đao chặt đầu một người và câu hỏi: Một người sau khi bị chặt đầu sẽ như thế nào? Và tại trang 38 có đáp án: Biến đổi chiều cao và hình ảnh một người đã bị chặt đầu. Câu hỏi: Người nào không bao giờ phải lo lắng, nghĩ ngợi? Đáp án ở trang sau là: Người chết, với hình ảnh một người chết, hai tay buông xuôi… Cuốn sách do Nhà xuất bản Văn hóa - Thông tin ấn hành vào năm 2007 và tái bản năm 2011. “Thảm họa xuất bản” này cũng bị Cục Xuất bản ra lệnh thu hồi, tiêu hủy toàn bộ vào năm 2013.

Không chỉ hai cuốn sách này mà còn hàng loạt các cuốn sách khác như: “25 tướng lĩnh Việt Nam” của tác giả Nguyễn Ngọc Phúc được liên kết xuất bản và phát hành bởi nhiều Nhà xuất bản qua các giai đoạn khác nhau từ Văn hóa - Thông tin đến Thanh Niên và Tổng hợp TP.HCM; cuốn “Lịch sử họ Nguyễn Việt Nam” của tác giả Nguyễn Văn Kiệm, cũng qua các nhà xuất bản Văn hóa - Thông tin, Hồng Đức, Dân Trí; cuốn  “Truyện cổ tích về các loài chim và muông thú” của Gia Mạnh sưu tầm biên soạn…  đều có sai phạm ở các mức độ khác nhau.

Hệ lụy từ những cuốn sách mang “độc tố” tư tưởng hay rác kiến thức không chỉ dừng lại ở việc làm sai lệch nhận thức của một vài cá nhân, mà nguy hại hơn, nó bào mòn nền tảng văn hóa và lòng tin của xã hội. Khi một cuốn sách lọt qua quy trình kiểm duyệt để đàng hoàng bước ra thị trường sách, nó đã mang theo danh nghĩa và uy tín của một cơ quan xuất bản chính thống. Người đọc, đặc biệt là học sinh, sinh viên vốn xem sách là chuẩn mực, sẽ nhận thức ra sao khi tiếp cận những định nghĩa ngây ngô hay những trang viết xuyên tạc lịch sử như thế!?

Biến tướng trong liên kết

Thảo luận về vấn đề nóng này các chuyên gia pháp lý và quản lý văn hóa đều bày tỏ lo ngại về hành vi vi phạm Luật Xuất bản, gây ra những hệ lụy nghiêm trọng.

Luật sư Nguyễn Văn Hậu, Ủy viên Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam, Phó Chủ nhiệm Đoàn Luật sư TP. Hồ Chí Minh lý giải: Căn cứ theo quy định tại khoản 1 Điều 10 Luật Xuất bản 2012, pháp luật nghiêm cấm việc xuất bản các ấn phẩm có nội dung xuyên tạc sự thật lịch sử, phủ nhận thành tựu cách mạng, hoặc xúc phạm dân tộc, danh nhân và anh hùng dân tộc. Hành vi phát hành tác phẩm chứa đựng các nội dung sai sự thật về lãnh tụ và danh nhân đã cấu thành hành vi xuyên tạc sự thật lịch sử, xúc phạm danh nhân và anh hùng dân tộc, trực tiếp xâm phạm các giá trị chính trị và tư tưởng được pháp luật bảo vệ. Đồng thời, việc sử dụng các phương thức diễn đạt thiếu chuẩn mực trong tác phẩm còn vi phạm quy định tại Điều 3 Luật Xuất bản 2012 về mục đích của hoạt động xuất bản là xây dựng đạo đức, lối sống tốt đẹp của người Việt Nam và giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt.

Luật sư Nguyễn Văn Hậu, Ủy viên Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam, Phó Chủ nhiệm Đoàn Luật sư TP. Hồ Chí Minh. Ảnh: Nhân vật cung cấp

Đồng quan điểm với Luật sư Nguyễn Văn Hậu, Luật sư Hoàng Tùng, Trưởng Văn phòng Luật sư Trung Hòa (Đoàn Luật sư TP. Hà Nội) trao đổi với chúng tôi cũng cho rằng: Hành vi xuất bản nội dung sai sự thật về lãnh tụ, danh nhân đã vi phạm trực tiếp vào Điều 10 Luật Xuất bản năm 2012 về các hành vi bị cấm trong hoạt động xuất bản.

Việc hàng loạt cuốn sách như đã nêu, liên tiếp xảy ra sai phạm chứng tỏ đây không phải là lỗi ngẫu nhiên mà là sai phạm mang tính hệ thống. Thực tế xuất hiện tình trạng thương mại hóa nhằm tối ưu hóa chi phí và lợi nhuận bằng cách sử dụng các tác giả không đủ trình độ và đơn giản hóa khâu biên tập tất yếu sẽ dẫn đến hậu quả vi phạm những giá trị văn hóa nền tảng và tính chính xác của lịch sử, tính chuẩn mực của ngôn ngữ.

“Thực trạng này xuất phát từ việc lạm dụng cơ chế liên kết xuất bản quy định tại Điều 23 Luật Xuất bản. Các đối tác tư nhân tham gia sâu vào nội dung nhưng năng lực và trách nhiệm chính trị - văn hóa không đồng bộ, trong khi cơ quan quản lý nhà xuất bản lại buông lỏng việc giám sát chất lượng. Sách sai lệch kiến thức, truyền bá thông tin sai làm suy giảm niềm tin của công chúng vào hệ thống xuất bản chính thống và gây tổn hại đến dòng chảy văn hóa - giáo dục”, Luật sư Hoàng Tùng cho biết.

Thượng tá, TS. Đào Trung Hiếu, Chuyên gia Tội phạm học, Thành viên Hiệp hội An ninh mạng Quốc gia cho rằng: Không nên quy kết toàn bộ hoạt động liên kết xuất bản là tiêu cực. Pháp luật thừa nhận liên kết xuất bản và trên thực tế khu vực tư nhân đã đóng góp rất lớn cho sự phát triển của thị trường sách Việt Nam, từ đầu tư bản quyền, thiết kế, truyền thông đến xây dựng văn hóa đọc. Luật Xuất bản cũng quy định cụ thể hoạt động liên kết chứ không cấm mô hình này. Vấn đề chỉ xuất hiện khi liên kết bị biến tướng thành khoán trắng nội dung. Nếu đối tác bỏ vốn, tìm bản thảo, tổ chức sản xuất, phát hành; còn nhà xuất bản chỉ thực hiện những thủ tục mang tính hình thức để một cuốn sách có đủ điều kiện ra thị trường, thì khi đó chúng ta đã làm đảo ngược bản chất của mô hình liên kết.

Thượng tá, TS. Đào Trung Hiếu, Chuyên gia Tội phạm học, Thành viên Hiệp hội An ninh mạng Quốc gia. Ảnh: Nhân vật cung cấp

Còn Đại biểu Quốc hội Nguyễn Thị Sửu thì cho rằng, liên kết xuất bản là một cơ chế huy động nguồn lực xã hội và bản thân cơ chế đó không có lỗi. Vấn đề nằm ở chỗ không được biến liên kết thành cách phân tán trách nhiệm. Đơn vị liên kết có thể tham gia đầu tư, khai thác, phát hành nhưng trách nhiệm xuất bản theo pháp luật vẫn phải được xác định rõ. “Một quy trình có đủ chữ ký vẫn có thể không tạo ra một sản phẩm tốt. Quản trị hiện đại phải chuyển từ quản lý thủ tục sang quản trị chất lượng và quản trị rủi ro”, Đại biểu Nguyễn Thị Sửu nói.

Nhìn nhận dưới góc độ của Luật Xuất bản thì Luật sư Hoàng Tùng cho rằng, theo Điều 23 Luật Xuất bản 2012, Nhà xuất bản được phép liên kết với cá nhân, tổ chức. Tuy nhiên, Nhà xuất bản phải giữ vai trò chủ đạo trong việc biên tập hoàn chỉnh bản thảo và chịu trách nhiệm pháp lý về nội dung. Nếu thực hiện nghiêm túc quy định này thì chắc chắn thị trường xuất bản sẽ lành mạnh trở lại.

​​​​​​​ HẢI HÀ, LƯU THÁI BẢO, TRANG ANH, THANH THỦY