Khảo sát thực tiễn thi hành bộ luật tố tụng dân sự tại Tòa án nhân dân thành phố Hồ Chí Minh: Nhận diện vướng mắc, kiến nghị hoàn thiện pháp luật

Khảo sát thực tiễn là cơ sở quan trọng cho việc hoàn thiện pháp luật tố tụng

Buổi làm việc được thực hiện theo Kế hoạch số 686/KH-TANDTC ngày 05/11/2026 của TANDTC về khảo sát thực tiễn thi hành Bộ luật Tố tụng dân sự, Luật Tố tụng hành chính và Luật Hòa giải, đối thoại tại Tòa án; đồng thời căn cứ Quyết định số 445/QĐ-TANDTC ngày 05/11/2026 của Chánh án TANDTC về việc thành lập Đoàn khảo sát.

Đoàn khảo sát số 5 do Thẩm phán TANDTC Lê Hưng Dũng làm Trưởng đoàn; bà Nguyễn Thị Thu Hương, Phó Vụ trưởng Vụ Pháp chế và Quản lý khoa học, làm Phó Trưởng đoàn. Các thành viên gồm ông Trần Hữu Bằng, bà Nguyễn Thị Thu Hồng, bà Hà Quỳnh Nga; Thư ký Đoàn là bà Nguyễn Huyền Trang.

Toàn cảnh buổi làm việc

Về phía Tòa án nhân dân thành phố Hồ Chí Minh có đồng chí Phạm Quốc Hưng Phó Chánh án Tòa án nhân dân tối cao, Bí thư đảng ủy, Chánh án Tòa án nhân nhân thành phố Hồ Chí Minh; đồng chí Phạm Thị Thu Hà, Phó bí thư đảng ủy, Phó chánh án tòa án nhân dân thành phố Hồ Chí Minh, đồng chí Nguyễn Thị Thùy Dung, Ủy viên ban thường vụ đảng ủy, Phó chánh án Tòa án nhân dân thành phố Hồ Chí Minh, đồng Quách Hữu Thái, Ủy viên ban thường vụ đảng ủy, Phó chánh án Tòa án nhân dân thành phố Hồ Chí Minh cùng tập thể Tòa án nhân dân thành phố Hồ Chí Minh.

Nội dung khảo sát tập trung vào việc đánh giá tình hình thực hiện các quy định pháp luật trong hoạt động giải quyết, xét xử; ghi nhận những khó khăn, vướng mắc trong quá trình áp dụng; đồng thời tiếp nhận các đề xuất, kiến nghị nhằm bảo đảm sự thống nhất, đồng bộ và khả thi của hệ thống pháp luật tố tụng.

Theo Báo cáo số 1716/BC-TA ngày 10/11/2026 của Tòa án nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh, trong kỳ báo cáo từ ngày 01/7/2016 đến hết ngày 30/9/2026, Tòa án hai cấp Thành phố đã thụ lý 772.291 vụ việc dân sự, giải quyết 736.976 vụ việc, đạt tỷ lệ 95,4%. Trong tổng số vụ việc đã giải quyết, có 384.380 vụ việc hòa giải thành, chiếm 52,16%. Tuy nhiên, thủ tục rút gọn mới được áp dụng đối với 294 vụ án.

Thời gian giải quyết án sơ thẩm trung bình khoảng 179 ngày/vụ, án phúc thẩm khoảng 70 ngày/vụ. Báo cáo cũng ghi nhận 10.402 bản án, quyết định bị hủy, sửa và 142 bản án có nội dung tuyên không rõ, khó thi hành hoặc không có khả năng thi hành.

Những số liệu trên phản ánh khối lượng công việc rất lớn mà Tòa án hai cấp Thành phố phải giải quyết, đồng thời cho thấy những yêu cầu đặt ra đối với chất lượng xét xử, thời hạn tố tụng và khả năng tổ chức thi hành bản án, quyết định. Đặc biệt, tình trạng bản án tuyên không rõ hoặc khó thi hành là vấn đề cần được quan tâm, bởi hiệu quả hoạt động xét xử không chỉ được đánh giá ở việc giải quyết đúng tranh chấp mà còn ở khả năng bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của đương sự trên thực tế.

Vướng mắc trong xác định thẩm quyền và thực hiện nghĩa vụ chi phí tố tụng

Một trong những vấn đề được trao đổi tại buổi làm việc là việc xác định thẩm quyền giải quyết tranh chấp liên quan đến bất động sản. Các Thẩm phán đề nghị nghiên cứu luật hóa hướng dẫn tại Công văn số 250/TANDTC-PC ngày 28/4/2026 về thẩm quyền giải quyết tranh chấp bất động sản nhằm hạn chế cách hiểu và áp dụng khác nhau giữa các Tòa án.

 Đồng chí Phạm Quốc Hưng, Phó Chánh án Tòa án nhân dân tối cao, Chánh án Tòa án nhân dân thành phố Hồ Chí Minh và đồng chí Lê Hưng Dũng, Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao chủ trì buổi làm việc

Theo báo cáo của Tòa án nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh, điểm c khoản 1 Điều 39 Bộ luật Tố tụng dân sự chưa có tiêu chí phân định thật rõ giữa tranh chấp về bất động sản với tranh chấp hợp đồng, thừa kế có đối tượng là bất động sản. Trong thực tiễn, việc xác định tranh chấp thuộc trường hợp áp dụng thẩm quyền riêng biệt của Tòa án nơi có bất động sản hay thẩm quyền theo loại quan hệ tranh chấp có thể phát sinh cách hiểu khác nhau, dẫn đến tình trạng chuyển hồ sơ qua lại giữa các Tòa án.

Vấn đề này đặt ra yêu cầu cần làm rõ tiêu chí nhận diện tranh chấp về bất động sản, phân biệt với các tranh chấp có đối tượng thực hiện hoặc tài sản liên quan là bất động sản. Việc quy định cụ thể hơn không chỉ góp phần xác định đúng thẩm quyền ngay từ giai đoạn thụ lý mà còn hạn chế việc chuyển vụ án, kéo dài thời gian giải quyết và phát sinh chi phí tố tụng không cần thiết.

Đối với chi phí tố tụng, các ý kiến phản ánh bất cập trong việc áp dụng Điều 217 Bộ luật Tố tụng dân sự, nhất là trường hợp nguyên đơn không nộp tiền tạm ứng chi phí xem xét, thẩm định tại chỗ hoặc định giá tài sản. Theo quy định hiện hành được phản ánh tại buổi làm việc, việc không thực hiện nghĩa vụ này có thể dẫn đến đình chỉ giải quyết vụ án theo điểm đ khoản 1 Điều 217, kể cả khi hoạt động xem xét, thẩm định, định giá chủ yếu phục vụ việc giải quyết yêu cầu phản tố hoặc yêu cầu độc lập của chủ thể khác.

Từ thực tiễn đó, các ý kiến đề nghị cần nghiên cứu cơ chế phân bổ nghĩa vụ tạm ứng và chịu chi phí tố tụng hợp lý hơn, gắn với yêu cầu cụ thể của từng chủ thể và mục đích của hoạt động thu thập chứng cứ. Đây là vấn đề có ý nghĩa trực tiếp đối với quyền tiếp cận công lý của đương sự, đồng thời bảo đảm việc giải quyết vụ án không bị đình trệ chỉ vì nghĩa vụ tài chính được xác định chưa phù hợp với bản chất yêu cầu cần xem xét.

Đối với các vụ án có yếu tố nước ngoài, việc thực hiện ủy thác tư pháp tiếp tục là một trong những nguyên nhân làm kéo dài thời gian giải quyết. Các Thẩm phán cho biết, việc xác minh địa chỉ, tống đạt văn bản và thu thập tài liệu đối với đương sự ở nước ngoài, đặc biệt trong các vụ án kinh doanh, thương mại, gặp nhiều trở ngại; có trường hợp không thể thực hiện được việc ủy thác.

Theo báo cáo, thời gian thực hiện ủy thác tư pháp thường kéo dài từ 6 đến 24 tháng, cá biệt có trường hợp đến 3 năm. Việc này làm phát sinh tình trạng tạm đình chỉ, kéo dài thời gian giải quyết và ảnh hưởng đến tiến độ xử lý vụ án. Do đó, cần tiếp tục nghiên cứu cơ chế phối hợp, phương thức tống đạt và thu thập chứng cứ phù hợp với điều ước quốc tế, pháp luật Việt Nam và điều kiện thực tiễn tại quốc gia được yêu cầu thực hiện ủy thác.

Tống đạt văn bản và nghĩa vụ chứng minh: cần xác lập rõ trách nhiệm của các chủ thể

Tống đạt văn bản tố tụng là một khâu có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, bảo đảm quyền được biết, quyền tham gia và thực hiện các quyền tố tụng của đương sự. Tuy nhiên, thực tiễn tại Tòa án nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh cho thấy hoạt động này vẫn gặp nhiều khó khăn, nhất là khi đương sự thay đổi nơi cư trú, không có mặt tại địa chỉ đã cung cấp hoặc không hợp tác trong việc nhận văn bản.

Các đại biểu trao đổi tại buổi làm việc

Tại buổi làm việc, đồng chí Quách Hữu Thái nhấn mạnh nghĩa vụ cung cấp chứng cứ trước hết thuộc về đương sự. Đương sự cần chủ động cung cấp thông tin, tài liệu, chứng cứ và địa chỉ nhận văn bản tố tụng chính xác; khi có thay đổi phải kịp thời thông báo cho Tòa án. Việc thực hiện đầy đủ nghĩa vụ này không chỉ bảo đảm quyền và lợi ích của chính đương sự mà còn góp phần hạn chế tình trạng tống đạt không thành, kéo dài thời gian giải quyết vụ án.

Đồng chí Nguyễn Thị Thùy Dung cũng phản ánh những khó khăn trong công tác tống đạt, cho rằng hoạt động này đang tiêu tốn đáng kể thời gian, kinh phí và công sức của Tòa án. Từ thực tiễn đó, việc ứng dụng công nghệ thông tin, đặc biệt là nghiên cứu phương thức tống đạt qua VNeID, được đặt ra như một giải pháp cần quan tâm.

Theo báo cáo của Tòa án nhân dân Thành phố, cần nghiên cứu sửa đổi Điều 177 Bộ luật Tố tụng dân sự theo hướng xác định rõ giá trị pháp lý của biên bản ghi nhận việc người được tống đạt từ chối nhận văn bản, có chữ ký của người thực hiện tống đạt và người chứng kiến. Đồng thời, đề xuất sửa đổi Điều 179 theo hướng kết hợp việc niêm yết với đăng tải trên Cổng thông tin điện tử của Tòa án và ứng dụng VNeID khi đáp ứng điều kiện pháp luật.

Tuy nhiên, việc mở rộng phương thức tống đạt điện tử cần đi đôi với các điều kiện bảo đảm về xác thực danh tính, xác định thời điểm gửi và nhận, khả năng truy cập, lưu trữ dữ liệu và chứng minh việc giao nhận văn bản. Đây là những yếu tố quan trọng để bảo đảm giá trị pháp lý của hoạt động tống đạt, tránh ảnh hưởng đến quyền tố tụng của đương sự, nhất là trong trường hợp họ không có điều kiện tiếp cận hoặc sử dụng phương tiện điện tử.

Một nội dung liên quan trực tiếp đến nghĩa vụ chứng minh là việc xác định trách nhiệm của đương sự và phạm vi hỗ trợ của Tòa án trong thu thập chứng cứ. Các ý kiến tại buổi làm việc cho rằng cần phân định rõ trường hợp đương sự không thực hiện nghĩa vụ cung cấp chứng cứ với trường hợp Tòa án chưa thực hiện đầy đủ trách nhiệm thu thập chứng cứ theo quy định.

Đồng chí Nguyễn Thị Thùy Dung đề nghị xem xét sửa đổi khoản 1 Điều 310 Bộ luật Tố tụng dân sự, xuất phát từ thực tiễn có trường hợp cấp phúc thẩm hủy bản án sơ thẩm với lý do chứng cứ chưa được thu thập đầy đủ. Theo ý kiến này, cách áp dụng chưa thống nhất có thể tạo tâm lý để Thẩm phán cấp sơ thẩm thu thập chứng cứ thay cho đương sự nhằm hạn chế nguy cơ bản án bị hủy.

Vấn đề đặt ra không đơn thuần là sửa đổi một quy định cụ thể, mà là bảo đảm sự thống nhất giữa nguyên tắc nghĩa vụ chứng minh thuộc về đương sự và trách nhiệm của Tòa án trong việc hỗ trợ thu thập chứng cứ theo luật định. Việc hủy bản án do vi phạm nghĩa vụ thu thập chứng cứ cần được xem xét trên cơ sở tính chất, mức độ vi phạm, trách nhiệm của từng chủ thể và ảnh hưởng thực tế đến việc giải quyết vụ án.

Cùng với đó, các Thẩm phán đề nghị khi cấp phúc thẩm hủy bản án vì vi phạm thủ tục tố tụng phải chỉ rõ vi phạm cụ thể, nội dung quy định bị vi phạm và hậu quả của vi phạm đối với quyền, lợi ích hợp pháp của đương sự. Việc nhận định chung chung rằng có vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng mà không phân tích căn cứ sẽ gây khó khăn cho cấp sơ thẩm khi giải quyết lại vụ án và chưa bảo đảm tính thuyết phục của quyết định tố tụng.

Thủ tục rút gọn và hòa giải thành, cần tạo cơ chế giải quyết linh hoạt, hiệu quả

Thủ tục rút gọn được thiết kế nhằm giải quyết nhanh chóng những vụ án có tình tiết đơn giản, quan hệ pháp luật rõ ràng, chứng cứ đầy đủ và đáp ứng các điều kiện luật định. Tuy nhiên, số liệu tại Tòa án nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh cho thấy trong kỳ báo cáo, thủ tục này mới được áp dụng đối với 294 vụ án, một con số còn hạn chế so với tổng số vụ việc đã thụ lý, giải quyết.

Các đại biểu trao đổi tại buổi làm việc

Đồng chí Quách Hữu Thái cho rằng thủ tục rút gọn hiện chưa được áp dụng hiệu quả trong nhiều trường hợp. Một trong những nguyên nhân là các điều kiện tại khoản 1 Điều 317 Bộ luật Tố tụng dân sự phải được đáp ứng đồng thời, trong đó điều kiện đương sự đã thừa nhận nghĩa vụ được đánh giá là khó đáp ứng trong thực tiễn. Do đó, cần nghiên cứu điều chỉnh điều kiện áp dụng theo hướng phù hợp hơn, tạo cơ hội cho những vụ việc đơn giản, chứng cứ rõ ràng được giải quyết nhanh chóng nhưng vẫn bảo đảm quyền tranh tụng và quyền lợi hợp pháp của các bên.

Từ góc độ thực tiễn, việc mở rộng thủ tục rút gọn cần được cân nhắc trên cơ sở tính chất tranh chấp, mức độ phức tạp của chứng cứ, khả năng xác định đương sự và sự ổn định của quan hệ pháp luật. Không nên chỉ căn cứ vào giá trị tranh chấp mà cần đánh giá tổng thể khả năng giải quyết vụ án bằng một trình tự đơn giản hơn mà không làm giảm chất lượng xét xử.

Đối với thủ tục công nhận kết quả hòa giải thành ngoài Tòa án, các ý kiến đề nghị tiếp tục rà soát quy trình giải quyết, hạn chế những bước thủ tục không thật sự cần thiết. Mục tiêu là phát huy hiệu quả của cơ chế hòa giải, tạo điều kiện để các bên tự giải quyết tranh chấp, giảm số lượng vụ việc phải đưa ra xét xử. Tuy nhiên, việc đơn giản hóa thủ tục phải bảo đảm kiểm tra tính tự nguyện, hợp pháp của thỏa thuận và không xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của người thứ ba.

Bên cạnh đó, vấn đề áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời cũng được các Thẩm phán quan tâm. Các ý kiến phản ánh bất cập trong quy định về biện pháp bảo đảm tại Điều 136 Bộ luật Tố tụng dân sự và hướng dẫn tại Nghị quyết số 02/2020/NQ-HĐTP, đặc biệt là mức bảo đảm tối thiểu 20% giá trị tài sản bị áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời. Theo phản ánh, mức bảo đảm này có thể tạo gánh nặng cho người yêu cầu trong một số trường hợp.

Ngoài ra, việc phong tỏa một phần tài sản không thể phân chia như nhà ở, quyền sử dụng đất cũng được đề nghị nghiên cứu, hướng dẫn cụ thể hơn. Việc hoàn thiện quy định cần hướng đến sự cân bằng giữa yêu cầu bảo vệ quyền lợi của người yêu cầu áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời và việc hạn chế thiệt hại không cần thiết cho người bị áp dụng biện pháp.

Bảo đảm tính ổn định của bản án và trách nhiệm tham gia tố tụng

Một vấn đề có ý nghĩa đối với tính ổn định của bản án, quyết định là xử lý đơn kháng cáo quá hạn. Các Thẩm phán đặt ra tình huống bản án sơ thẩm đã có hiệu lực pháp luật do không có kháng cáo, kháng nghị, nhưng sau đó đương sự mới nộp đơn kháng cáo quá hạn. Theo phản ánh tại buổi làm việc, khoản 1 Điều 275 Bộ luật Tố tụng dân sự chưa quy định thời hạn tối đa để nộp đơn kháng cáo quá hạn. Có trường hợp đơn được nộp khi bản án đã được đưa ra thi hành, gây khó khăn cho việc bảo đảm tính ổn định của bản án và quá trình tổ chức thi hành án.

Đây là vấn đề cần được nghiên cứu thận trọng, bởi quyền kháng cáo là quyền tố tụng quan trọng, nhưng việc thực hiện quyền này cũng cần được đặt trong yêu cầu bảo đảm tính ổn định của bản án đã có hiệu lực pháp luật. Việc hoàn thiện pháp luật cần làm rõ căn cứ chấp nhận kháng cáo quá hạn, thời điểm xem xét và cách xử lý trong trường hợp bản án đã được tổ chức thi hành, bảo đảm hài hòa giữa quyền của đương sự và tính nghiêm minh của hoạt động tư pháp.

Về công tác giải quyết khiếu nại, tố cáo, đồng chí Quách Hữu Thái cho rằng cần có giải pháp hạn chế tình trạng khiếu nại nhiều lần, kéo dài, ảnh hưởng đến tiến độ giải quyết vụ án. Theo báo cáo của Tòa án nhân dân thành phố, có trường hợp đương sự gửi đơn khiếu nại, tố cáo ngay trước ngày xét xử, làm phát sinh thêm công việc cho người có thẩm quyền và ảnh hưởng đến kế hoạch xét xử.

Đơn vị kiến nghị không thụ lý lại những khiếu nại, tố cáo đã được giải quyết mà không có tình tiết mới. Tuy nhiên, việc xử lý cần phân biệt rõ giữa khiếu nại lặp lại không có căn cứ với khiếu nại có nội dung mới hoặc có căn cứ cho thấy quyền, lợi ích hợp pháp của người khiếu nại bị ảnh hưởng. Cơ chế giải quyết cần bảo đảm quyền khiếu nại hợp pháp của công dân, đồng thời hạn chế việc lợi dụng khiếu nại để kéo dài quá trình tố tụng.

Đối với thời hạn chuẩn bị xét xử, đồng chí Nguyễn Thị Thùy Dung cho rằng quy định tại khoản 1 Điều 203 Bộ luật Tố tụng dân sự chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu giải quyết đối với những vụ án phức tạp, có nhiều đương sự, tài sản ở nhiều địa phương hoặc cần thực hiện nhiều hoạt động thu thập chứng cứ. Báo cáo của Tòa án nhân dân Thành phố cũng kiến nghị nghiên cứu điều chỉnh thời hạn chuẩn bị xét xử để phù hợp hơn với tính chất, mức độ phức tạp của từng loại vụ án.

Trong lĩnh vực tố tụng hành chính, các ý kiến phản ánh tình trạng người đứng đầu cơ quan hành chính ủy quyền cho cấp phó tham gia tố tụng nhưng người được ủy quyền không trực tiếp có mặt tại phiên tòa, gây khó khăn trong việc đối thoại, làm rõ nội dung vụ án và ảnh hưởng đến tiến độ giải quyết. Vấn đề này được đặt ra trên cơ sở Điều 60 Luật Tố tụng hành chính, đòi hỏi phải bảo đảm trách nhiệm tham gia tố tụng thực chất của người bị kiện và người đại diện theo quy định pháp luật.

Đối với yêu cầu công nhận và cho thi hành tại Việt Nam bản án, quyết định dân sự của Tòa án nước ngoài, các ý kiến trao đổi về việc áp dụng Điều 451 và Điều 454 Bộ luật Tố tụng dân sự. Đây là nhóm việc có yếu tố nước ngoài, liên quan đến điều kiện, hồ sơ và trình tự công nhận, cho thi hành, do đó cần có hướng dẫn áp dụng thống nhất để hạn chế phát sinh vướng mắc trong thực tiễn.

Hoàn thiện pháp luật phải xuất phát từ yêu cầu bảo đảm quyền tiếp cận công lý

Có thể thấy, những khó khăn, vướng mắc được nêu tại buổi làm việc với Đoàn khảo sát số 5 không chỉ là những vấn đề riêng lẻ trong quá trình áp dụng từng điều luật, mà còn phản ánh những yêu cầu đặt ra đối với việc hoàn thiện cơ chế tố tụng dân sự trong bối cảnh số lượng, tính chất và mức độ phức tạp của các tranh chấp ngày càng gia tăng.

Từ việc xác định thẩm quyền, phân bổ chi phí tố tụng, thực hiện tống đạt, thu thập chứng cứ đến áp dụng thủ tục rút gọn, mỗi quy định đều có tác động trực tiếp đến thời gian, chi phí giải quyết vụ án và khả năng bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của đương sự. Vì vậy, việc sửa đổi, bổ sung pháp luật cần hướng đến sự đồng bộ, rõ ràng, dễ áp dụng, đồng thời bảo đảm sự cân bằng giữa yêu cầu nâng cao hiệu quả hoạt động của Tòa án và quyền tố tụng của các chủ thể tham gia.

Đặc biệt, cần tiếp tục đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin trong hoạt động tố tụng; hoàn thiện cơ chế tống đạt điện tử; phân định rõ trách nhiệm chứng minh của đương sự và trách nhiệm hỗ trợ của Tòa án; mở rộng hợp lý phạm vi áp dụng thủ tục rút gọn; đồng thời nâng cao chất lượng bản án, quyết định theo hướng rõ ràng, đầy đủ và có khả năng thi hành trên thực tế.

Buổi làm việc của Đoàn khảo sát số 5 tại Tòa án nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh là hoạt động thiết thực nhằm ghi nhận tiếng nói từ thực tiễn xét xử, tạo cơ sở để tổng hợp, đánh giá và kiến nghị hoàn thiện pháp luật. Những ý kiến, đề xuất được trao đổi tại buổi làm việc sẽ góp phần cung cấp luận cứ thực tiễn cho quá trình nghiên cứu, sửa đổi các quy định pháp luật tố tụng.

QUANG ANH