Thông báo tìm kiếm người vắng mặt tại nơi cư trú không bắt buộc phải mở phiên họp việc dân sự

1. Quy định của pháp luật

Theo quy định tại khoản 2 Điều 27 Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015 (BLTTDS), yêu cầu thông báo tìm kiếm người vắng mặt tại nơi cư trú là một trong những yêu cầu về dân sự thuộc thẩm quyền giải quyết của Tòa án. Đồng thời, Điều 361 BLTTDS quy định về việc dân sự và thủ tục giải quyết việc dân sự.

Đối với yêu cầu thông báo tìm kiếm người vắng mặt tại nơi cư trú, BLTTDS năm 2015 quy định trình tự, thủ tục giải quyết tại Chương XXV, Phần thứ sáu, từ Điều 381 đến Điều 386.

Tuy nhiên, trong thực tiễn áp dụng pháp luật, việc xác định có bắt buộc phải mở phiên họp giải quyết việc dân sự đối với yêu cầu này hay không còn có những cách hiểu khác nhau. Có trường hợp Tòa án mở phiên họp trước khi ra quyết định thông báo tìm kiếm người vắng mặt tại nơi cư trú; có trường hợp Thẩm phán được phân công trực tiếp xem xét đơn yêu cầu, tài liệu, chứng cứ và ra quyết định mà không mở phiên họp.

Nguyên nhân của sự khác nhau này xuất phát từ mối quan hệ giữa quy định chung về thủ tục giải quyết việc dân sự tại Chương XXIII, đặc biệt là Điều 369 BLTTDS, với quy định chuyên biệt về thông báo tìm kiếm người vắng mặt tại nơi cư trú tại Chương XXV.

Theo quy định tại Điều 325 BLTTDS năm 2004, sửa đổi, bổ sung năm 2011, sau thời hạn chuẩn bị xét đơn yêu cầu, Tòa án phải ra quyết định mở phiên họp để xét đơn yêu cầu thông báo tìm kiếm người vắng mặt tại nơi cư trú. Tuy nhiên, khi BLTTDS năm 2015 được ban hành, Chương XXV không còn quy định trực tiếp về việc mở phiên họp như trước đây.

Từ sự thay đổi này, vấn đề đặt ra là: Việc BLTTDS năm 2015 không còn quy định riêng về mở phiên họp tại Chương XXV có đồng nghĩa với việc Tòa án không bắt buộc phải mở phiên họp hay không? Hay trong trường hợp này, Tòa án vẫn phải áp dụng quy định chung tại Điều 369 BLTTDS về thủ tục tiến hành phiên họp giải quyết việc dân sự?

2. Các quan điểm đã nêu trong bài viết và quan điểm của tác giả

Quan điểm thứ nhất cho rằng, việc thông báo tìm kiếm người vắng mặt tại nơi cư trú bắt buộc phải mở phiên họp giải quyết việc dân sự.

Quan điểm thứ hai cho rằng, việc thông báo tìm kiếm người vắng mặt tại nơi cư trú không bắt buộc phải mở phiên họp giải quyết việc dân sự.

Tôi không đồng tình với việc khẳng định rằng Tòa án không bắt buộc phải mở phiên họp chỉ dựa trên căn cứ BLTTDS năm 2015 đã lược bỏ quy định về mở phiên họp tại Chương XXV, bởi các lý do sau:

Thứ nhất, chưa có căn cứ đủ rõ để khẳng định quy định chung tại Điều 369 BLTTDS không được áp dụng đối với yêu cầu thông báo tìm kiếm người vắng mặt tại nơi cư trú.

Theo quy định tại Điều 27 và Điều 361 BLTTDS, yêu cầu thông báo tìm kiếm người vắng mặt tại nơi cư trú là việc dân sự thuộc thẩm quyền giải quyết của Tòa án. Do đó, về nguyên tắc, việc giải quyết yêu cầu này thuộc phạm vi điều chỉnh của các quy định chung về thủ tục giải quyết việc dân sự.

Việc BLTTDS quy định một thủ tục riêng tại Chương XXV không đương nhiên loại trừ toàn bộ quy định chung. Các quy định chuyên biệt cần được ưu tiên áp dụng đối với những vấn đề đã được điều chỉnh cụ thể; đối với vấn đề chưa được quy định rõ, cần tiếp tục xem xét khả năng áp dụng quy định chung tương ứng nếu không có căn cứ loại trừ.

Trong trường hợp này, Điều 383 BLTTDS quy định về quyết định thông báo tìm kiếm người vắng mặt tại nơi cư trú, nhưng chưa trực tiếp xác định việc có phải mở phiên họp hay không. Vì vậy, để kết luận không bắt buộc mở phiên họp, cần có lập luận đầy đủ hơn về phạm vi áp dụng của Điều 369 và mối quan hệ giữa hai chương.

Nếu chỉ dựa vào việc Chương XXV không nhắc lại thủ tục mở phiên họp để loại trừ Điều 369 thì có nguy cơ làm giảm vai trò điều chỉnh của quy định chung về giải quyết việc dân sự.

Thứ hai, việc BLTTDS năm 2015 lược bỏ quy định tại Điều 325 BLTTDS năm 2004, sửa đổi, bổ sung năm 2011, chưa đủ để khẳng định nhà làm luật đã chủ động loại bỏ thủ tục mở phiên họp.

Đúng là Điều 325 BLTTDS năm 2004, sửa đổi, bổ sung năm 2011 từng quy định cụ thể việc ra quyết định mở phiên họp và thời hạn tiến hành phiên họp đối với yêu cầu thông báo tìm kiếm người vắng mặt tại nơi cư trú. Tuy nhiên, BLTTDS năm 2015 không còn quy định nội dung này tại Chương XXV.

Từ sự thay đổi đó, có thể hiểu là nhà làm luật muốn đơn giản hóa thủ tục hoặc thay đổi kỹ thuật lập pháp. Tuy nhiên, khi chưa có căn cứ rõ ràng xác định mục đích và phạm vi của sự thay đổi, không nên mặc nhiên đồng nhất việc lược bỏ một quy định riêng với việc loại trừ hoàn toàn quy định chung có liên quan.

Nếu cho rằng nhà làm luật đã chủ động loại bỏ thủ tục mở phiên họp thì cần giải thích vì sao Điều 369 BLTTDS vẫn quy định về thủ tục tiến hành phiên họp giải quyết việc dân sự nói chung, trong khi không có quy định minh thị loại trừ việc áp dụng đối với yêu cầu thông báo tìm kiếm người vắng mặt tại nơi cư trú.

Do đó, theo tôi, sự khác biệt giữa hai Bộ luật là căn cứ quan trọng để nhận diện vướng mắc nhưng chưa đủ để kết luận dứt khoát rằng không bắt buộc mở phiên họp.

Thứ ba, không nên lấy sự thuận tiện trong xử lý hồ sơ làm căn cứ thay thế cho việc xác định thủ tục tố tụng theo quy định pháp luật.

Yêu cầu thông báo tìm kiếm người vắng mặt tại nơi cư trú đòi hỏi Tòa án phải kiểm tra các điều kiện theo Điều 381 BLTTDS năm 2015, trong đó có căn cứ xác định người bị yêu cầu đã biệt tích sáu tháng liền trở lên. Tòa án cần đánh giá tài liệu, chứng cứ về nơi cư trú cuối cùng, thời gian vắng mặt và những thông tin có liên quan để xác định có đủ căn cứ chấp nhận yêu cầu hay không.

Trường hợp có yêu cầu áp dụng biện pháp quản lý tài sản, việc giải quyết còn liên quan đến quyền và lợi ích hợp pháp của người vắng mặt và những người có liên quan đến tài sản đó.

Việc mở phiên họp có thể tạo điều kiện để quá trình giải quyết được ghi nhận rõ ràng, hỗ trợ hoạt động kiểm sát và tăng cường khả năng kiểm tra việc tuân thủ trình tự, thủ tục tố tụng. Tuy nhiên, những lợi ích này không phải là căn cứ độc lập để khẳng định bắt buộc mở phiên họp nếu pháp luật không quy định.

Ngược lại, nếu cho rằng không bắt buộc mở phiên họp thì cũng cần làm rõ cơ chế bảo đảm tính khách quan, đầy đủ và khả năng kiểm tra trong quá trình xem xét hồ sơ, ra quyết định. Vì vậy, vấn đề cốt lõi vẫn là xác định Điều 369 có được áp dụng đối với loại việc dân sự này hay không, chứ không chỉ là việc mở phiên họp có thuận tiện hoặc cần thiết về mặt nghiệp vụ hay không.

Thứ tư, cần làm rõ trình tự giải quyết trong trường hợp không chấp nhận yêu cầu và các vấn đề liên quan đến lệ phí.

Một trong những vướng mắc được đề cập trong bài viết của tác giả ThS. Trương Minh Tấn là sự chưa thống nhất liên quan đến tiền tạm ứng lệ phí, lệ phí và biểu mẫu tố tụng trong trường hợp không chấp nhận yêu cầu thông báo tìm kiếm người vắng mặt tại nơi cư trú.

Theo tôi, đây là vấn đề cần được xem xét trong mối quan hệ với trình tự giải quyết việc dân sự. Điều 383 BLTTDS quy định về việc ra quyết định khi chấp nhận yêu cầu, nhưng việc giải quyết trên thực tế còn có thể phát sinh trường hợp không chấp nhận yêu cầu hoặc các tình huống tố tụng khác theo quy định pháp luật.

Nếu áp dụng cách hiểu không bắt buộc mở phiên họp thì cần xác định rõ căn cứ, trình tự và hình thức văn bản được ban hành trong trường hợp không chấp nhận yêu cầu; đồng thời, bảo đảm quyền tố tụng của người yêu cầu theo quy định hiện hành.

3. Một số kiến nghị

Một là, cần có hướng dẫn áp dụng thống nhất về việc có bắt buộc mở phiên họp giải quyết việc dân sự đối với yêu cầu thông báo tìm kiếm người vắng mặt tại nơi cư trú hay không. Trong đó, cần làm rõ mối quan hệ giữa Điều 369 và các quy định tại Chương XXV BLTTDS năm 2015, tránh tình trạng các Tòa án áp dụng trình tự, thủ tục khác nhau đối với cùng một loại yêu cầu.

Hai là, cần rà soát, hoàn thiện quy định về trình tự giải quyết yêu cầu thông báo tìm kiếm người vắng mặt tại nơi cư trú, đặc biệt là các vấn đề liên quan đến thời hạn chuẩn bị xét đơn, việc mở phiên họp, trình tự ra quyết định chấp nhận hoặc không chấp nhận yêu cầu và các trường hợp đình chỉ việc xét đơn yêu cầu. Trường hợp nhà làm luật chủ trương không bắt buộc mở phiên họp, cần quy định hoặc hướng dẫn rõ căn cứ và cơ chế bảo đảm kiểm sát hoạt động tố tụng tương ứng.

Ba là, cần rà soát các quy định về tiền tạm ứng lệ phí, lệ phí và biểu mẫu tố tụng để bảo đảm phù hợp với trình tự giải quyết yêu cầu theo BLTTDS năm 2015. Việc hoàn thiện các quy định này sẽ góp phần hạn chế vướng mắc trong thực tiễn, đồng thời bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của người yêu cầu.

Bốn là, trong quá trình áp dụng pháp luật, cần phân biệt rõ giữa quy định chung và quy định chuyên biệt. Đối với những vấn đề đã được quy định cụ thể tại Chương XXV, cần ưu tiên áp dụng quy định chuyên biệt; đối với vấn đề chưa được quy định rõ, cần xem xét khả năng áp dụng quy định chung tương ứng trên cơ sở giải thích pháp luật có hệ thống, tránh suy diễn rằng sự im lặng của điều luật đương nhiên đồng nghĩa với việc loại trừ thủ tục.

Trên đây là quan điểm trao đổi của tôi về việc có bắt buộc mở phiên họp giải quyết việc dân sự đối với yêu cầu thông báo tìm kiếm người vắng mặt tại nơi cư trú hay không. Rất mong nhận được ý kiến đóng góp của quý độc giả và các đồng nghiệp để vấn đề được nghiên cứu, giải thích và áp dụng thống nhất trong thực tiễn.

HOÀNG ĐỨC MẠNH (TAQS Quân chủng Hải quân)

Ảnh minh họa - Nguồn: Internet.